Kì I: iPhone được định giá bằng mạng người

Lờ đi những cảnh báo

Trong thập kỷ qua, Apple đã vụt bước trở thành một trong những công ty thành công nhất, giàu có nhất, và trở thành một huyền thoại. Yếu tố không nhỏ tạo nên thành công của hãng đó là việc phát triển hệ thống sản xuất rải khắp toàn cầu. Nhờ vào việc đặt các nhà máy sản xuất ở khắp nơi trên thế giới, Apple cũng như hàng loạt các ngành công nghiệp khác của Mỹ đã đạt được một tốc độ sản xuất chưa từng có trong lịch sử.

Tuy nhiên, tốc độc sản xuất khủng khiếp ấy cũng đi kèm với một cái giá đắt. Những người công nhân lắp ráp nên iPhone, iPad và những thiết bị khác đã phải làm việc trong một điều kiện hết sức khắc nghiệt. Theo những người công nhân bên trong nhà máy sản xuất, họ phải làm việc theo những quy định riêng của nhà máy, với những vấn đề nghiêm trọng về điều kiện và môi trường làm việc - đôi khi đó còn là những vấn đề nguy hiểm đến tính mạng.

Cả giám đốc điều hành Apple hiện tại và tiền nhiệm đều khẳng định công ty đã có những bước tiến đáng kể trong việc cải thiện môi trường lao động trong các nhà máy thời gian gần đây. Apple hiện có một loạt các tiêu chuẩn chi tiết về các vấn đề lao động, bảo vệ an toàn và các tiêu chuẩn khác. Công ty cũng gắn kết các tiêu chuẩn với những chiến dịch kiểm toán mạnh mẽ, và nếu sai phạm được phát hiện, nó sẽ được sửa đổi ngay lập tức.

Một vụ nổ hồi tháng 5/2011 tại nhà máy của Foxconn chuyên sản xuất iPad tại Thành Đô (Trung Quốc) khiến 4 người chết và 18 người bị thương. (Ảnh: AP)

Thế nhưng sự thực chưa chắc đã là như vậy. Hơn một nửa các nhà cung cấp được Apple kiểm toán đã vi phạm ít nhất một khía cạnh các tiêu chuẩn mà hãng đặt ra từ năm 2007, trong một số trường hợp, những vi phạm này còn vi phạm cả pháp luật.

Nhân viên trong khu sản xuất phải làm việc tăng ca, một vài trường hợp phải làm đến 7 ngày/ tuần. Một số người do đứng quá lâu mà chân đã bị sưng lên đến mức không thể đi được, một phần trong số đó là trẻ em chưa đủ độ tuổi lao động. Thêm vào đó, nhiều báo cáo cho thấy các công ty sản xuất linh kiện cho Apple cũng thường xuyên xả chất thải độc hại và làm sai lệch hố sơ.

"Apple không quan tâm đến gì khác ngoài việc tăng chất lượng sản phẩm và giảm giá thành. Phúc lợi của người lao động không phải là lợi ích của họ.", ông Li Mingqi, một cựu công nhân từng làm việc tại Foxconn - một nhà cung cấp của Apple cho biết.

Nghiêm trọng hơn, nhiều nhà cung cấp tỏ ra coi thường sức khỏe người lao động. 2 năm trước, 137 công nhân làm việc tại một nhà cung cấp sản phẩm cho Apple ở Trung Quốc đã bị tổn thương sức khỏe sau khi được lệnh sử dụng hóa chất độc hại để lau sạch màn hình iPhone. 7 tháng trước, 2 vụ nổ lớn tại nhà máy sản xuất iPad, trong đó có một vụ xảy ra tại nhà máy Foxconn tại Thành Đô, đã giết chết 4 người và làm bị thương 77 người. Trước khi vụ nổ xảy ra, Apple đã được cảnh báo về điều kiện làm việc độc hại ở đây.

"Nếu Apple đã được cảnh báo nhưng lại lờ đi, nó thật đáng lên án. Nhưng những vấn đề liên quan đến đạo đức quốc gia này lại có thể được chấp nhận ở quốc gia khác, và các công ty đã lợi dụng điều này.", Nicholas Ashford, cựu chủ tịch của Ủy ban cố vấn Quốc gia về an toàn lao động và Y tế, thuộc Bộ Lao Động Mỹ nói.

Tất nhiên, Apple không phải là công ty điện tử duy nhất làm như vậy. Các nhà máy sản xuất đặc tại Trung Quốc cũng sản xuất các linh kiện cho Dell, HP, IBM, Lenovo, Motorola, Nokia, Sony, Toshiba và nhiều hãng khác.

Nguy cho nhân công nhưng lợi cho doanh nghiệp

Một vài cựu nhân viên điều hành của Apple cho biết có một vấn đề rất khó giải quyết trong công ty: đó là dù hãng rất muốn cải thiện điều kiện làm việc trong các nhà máy, nhưng cũng không muốn tạo xung đột với các nhà cung cấp quan trọng, bởi như thế sẽ ảnh hưởng tới tiến độ công việc.

Apple mới đây đã công bố một báo cáo quý với mức lợi nhuận lớn hơn bất cứ công ty nào trong lịch sử, với hơn 13 tỉ USD lợi nhuận và doanh số bán hàng lên tới 46,3 tỉ USD. Hãng cho biết, con số này còn có thể lớn hơn nếu như dây chuyền sản xuất có thể làm ra nhiều sản phẩm hơn.

Chính vì lý do đó, nhiều hãng điện tử khác cũng đã "ngoảnh mặt làm ngơ" với những gì đang diễn ra tại dây chuyền sản xuất ra các sản phẩm điện tử của mình. Mô hình này có thể xấu xí, nguy hại cho công nhân nhưng nó lại nhanh chóng và có thể đổi mới liên tục.

Việc khách hàng luôn mong muốn có những sản phẩm điện tử mới tốt hơn được tung ra hàng năm buộc các nhà sản xuất phải tập trung nhiều hơn vào khâu đổi mới thay vì cải thiện điều kiện làm việc trong các nhà máy.

"Chúng tôi đã biết vấn đề tại các dây chuyền sản xuất trong 4 năm, nhưng các vấn đề vẫn tồn tại", một cựu nhân viên điều hành giấu tên của Apple cho biết. "Vì sao ư? Bởi hệ thồng này làm việc cho chúng tôi. Các nhà sản xuất sẽ phải thay đổi lại toàn bộ mọi thứ nếu Apple bắt họ làm như vậy. Và sự thay đổi này khiến một nửa số iPhone gặp trục trặc, liệu Apple có chấp nhận điều này?"

Trong bản báo cáo của mình, Apple đòi hỏi mỗi vi phạm lao động cần được khắc phục, và nhà cung cấp nào không hoàn thành yêu cầu này sẽ bị cắt hợp đồng. Tuy nhiên, Apple không muốn như vậy bởi hiện tại rất khó để tìm được một nhà cung cấp mới. Điều này cũng rất tiêu tốn thời gian và tiền bạc. Foxconn là một trong số ít những nhà cung cấp trên thế giới đủ khả năng để sản xuất số lượng lớn iPhone và iPad.

"Vì vậy, Apple sẽ không rời bỏ Foxconn hay Trung Quốc", Heather White, một nhà nghiên cứu tại đại học Havard cho biết.

Trong năm 2010, CEO Steve Jobs của Apple đã nói về mối quan hệ của Apple với các nhà cung cấp trong một hội thảo công nghiệp như sau:

"Tôi thật sự nghĩ rằng Apple đang là một trong những công ty trong ngành công nghiệp của chúng ta, thậm chí trong cả ngành công nghiệp nói chung, hiểu rõ điều kiện làm việc tại các dây chuyền sản xuất".

Một cựu nhân viên điều hành khác cho biết: "Chúng tôi đang cố gắng để mọi thứ trở nên tốt hơn. Nhưng hầu hết mọi người sẽ thấy thực sự bối rối khi biết những chiếc iPhone của mình làm ra từ đâu".

Vậy những sản phẩm này được sản xuất như thế nào?

Đón đọc kỳ sau: Đường tới Thành Đô